Przez wiele lat profilaktyka raka szyjki macicy kojarzyła się przede wszystkim z regularnym wykonywaniem cytologii. Obecnie sposób prowadzenia badań przesiewowych w Polsce się zmienił.
Od 1 sierpnia 2026 roku podstawowym badaniem w programie profilaktyki raka szyjki macicy finansowanym przez NFZ jest test molekularny HPV HR. Cytologia nadal pozostaje bardzo ważnym badaniem, ale w nowym schemacie pełni inną rolę.
Dla wielu pacjentek zmiana może być niejasna: czy nadal trzeba wykonywać cytologię? Czym dokładnie jest test HPV HR? Czy należy wykonać oba badania? Wyjaśniamy krok po kroku.
Dlaczego zmieniono sposób badań profilaktycznych?
Rak szyjki macicy jest silnie związany z przetrwałym zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego – HPV – należącym do grupy typów wysokiego ryzyka onkogennego.
Tradycyjna cytologia pozwala ocenić wygląd komórek pobranych z szyjki macicy i sprawdzić, czy występują w nich nieprawidłowości.
Test HPV HR działa inaczej. Jego zadaniem jest wykrycie materiału genetycznego wirusa wysokiego ryzyka, który może prowadzić do powstawania zmian przednowotworowych.
Dzięki temu możliwe jest wykrycie czynnika ryzyka jeszcze zanim w komórkach szyjki macicy pojawią się wyraźne nieprawidłowości.
Czym jest test HPV HR?
HPV HR oznacza wirusa brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka. Do tej grupy należy kilkanaście typów HPV, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju zmian przednowotworowych oraz raka szyjki macicy.
Do najbardziej znanych typów należą HPV 16 i HPV 18.
Materiał do badania pobiera się z szyjki macicy za pomocą specjalnej szczoteczki. Dla pacjentki samo pobranie wygląda bardzo podobnie do standardowego pobrania cytologii.
Próbka trafia następnie do laboratorium, gdzie wykonywane jest badanie molekularne.
Test HPV HR odpowiada przede wszystkim na pytanie:
czy w pobranym materiale obecny jest wirus HPV wysokiego ryzyka?
Nie odpowiada natomiast samodzielnie na pytanie, czy w komórkach szyjki macicy występują już zmiany przednowotworowe.
Czym różni się test HPV HR od cytologii?
To dwa różne badania, które odpowiadają na inne pytania.
Test HPV HR wykrywa obecność wirusa wysokiego ryzyka.
Cytologia ocenia wygląd komórek szyjki macicy i pozwala wykrywać zmiany komórkowe.
Dlatego badania te nie konkurują ze sobą, ale wzajemnie się uzupełniają.
W aktualnym schemacie programu profilaktycznego NFZ najpierw wykonuje się test HPV HR. Jeżeli jego wynik jest dodatni, z tego samego pobranego materiału wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym – LBC.
Co to jest cytologia LBC?
LBC, czyli cytologia na podłożu płynnym, różni się od klasycznej cytologii przede wszystkim sposobem przygotowania pobranego materiału do analizy.
Po pobraniu materiał trafia do specjalnego pojemnika z płynem, a następnie jest odpowiednio przygotowywany w laboratorium.
Jedną z zalet tej metody jest możliwość wykonania dodatkowych badań z tej samej próbki.
Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej o przebiegu samego badania, przeczytaj również artykuł Jak wygląda cytologia i dlaczego nie warto odkładać badania?
Jak wygląda obecny schemat profilaktyki?
Nowy schemat można przedstawić w kilku etapach:
- pobranie materiału z szyjki macicy,
- wykonanie testu HPV HR,
- ocena wyniku badania,
- w przypadku dodatniego HPV HR – wykonanie cytologii LBC,
- w razie stwierdzenia nieprawidłowości – dalsza diagnostyka.
Co oznacza ujemny wynik HPV HR?
Ujemny wynik oznacza, że w pobranym materiale nie wykryto typów HPV wysokiego ryzyka objętych testem.
Ryzyko obecności istotnych zmian związanych z HPV jest wówczas bardzo małe.
Kolejne badanie profilaktyczne wykonywane jest zgodnie z harmonogramem obowiązującego programu.
Nie oznacza to jednak, że kobieta powinna całkowicie zrezygnować z regularnych wizyt ginekologicznych. Profilaktyka ginekologiczna obejmuje znacznie więcej niż tylko diagnostykę HPV.
Co oznacza dodatni wynik HPV HR?
Dodatni wynik HPV HR nie oznacza raka szyjki macicy.
Oznacza, że w pobranym materiale wykryto jeden z typów wirusa wysokiego ryzyka.
U wielu kobiet zakażenie HPV jest przejściowe i zostaje usunięte przez układ odpornościowy. Szczególnego znaczenia nabiera zakażenie, które utrzymuje się przez dłuższy czas.
W przypadku dodatniego wyniku HPV HR wykonywana jest cytologia LBC, która pozwala sprawdzić, czy wirus doprowadził do powstania zmian komórkowych.
Dodatni HPV HR i prawidłowa cytologia – co dalej?
Taka sytuacja jest możliwa.
Test HPV wykrywa obecność wirusa, natomiast cytologia ocenia komórki. Można więc mieć dodatni wynik HPV przy prawidłowym obrazie cytologicznym.
W takim przypadku nie oznacza to konieczności natychmiastowego leczenia.
Zazwyczaj lekarz zaleca kontrolę po określonym czasie, aby sprawdzić, czy organizm wyeliminował zakażenie.
Bardzo ważne jest przestrzeganie zaleconego terminu kolejnego badania.
Co oznacza dodatni HPV HR i nieprawidłowa cytologia?
W takiej sytuacji dalsze postępowanie zależy od rodzaju zmian wykrytych w cytologii.
W wyniku mogą pojawić się między innymi określenia:
- ASC-US,
- LSIL,
- ASC-H,
- HSIL,
- AGC.
Nie wszystkie nieprawidłowe wyniki oznaczają poważne zmiany.
Przykładowo LSIL wskazuje na zmiany małego stopnia, natomiast HSIL oznacza zmiany wymagające dokładniejszej i szybszej diagnostyki.
Wyniku nie należy interpretować samodzielnie. Lekarz bierze pod uwagę jednocześnie cytologię, wynik HPV, wcześniejsze badania oraz wiek pacjentki.
Czy cytologia przestała być potrzebna?
Nie.
Zmieniło się przede wszystkim miejsce cytologii w programie przesiewowym NFZ.
Cytologia nadal pozostaje ważnym narzędziem diagnostycznym. Może być wykonywana jako badanie uzupełniające po dodatnim wyniku HPV HR, ale także z innych wskazań medycznych.
Decyzja o rodzaju i częstotliwości badań powinna uwzględniać między innymi:
- wiek pacjentki,
- wcześniejsze wyniki cytologii,
- wyniki testów HPV,
- przebyte zabiegi na szyjce macicy,
- aktualne objawy,
- indywidualne czynniki ryzyka.
Kiedy potrzebna jest kolposkopia?
Jeżeli wynik HPV HR oraz cytologii wskazuje na możliwość występowania zmian wymagających dokładniejszej oceny, lekarz może zalecić kolposkopię.
Kolposkopia pozwala obejrzeć szyjkę macicy w dużym powiększeniu i dokładnie ocenić jej nabłonek.
W razie potrzeby podczas badania można również pobrać niewielki fragment tkanki do badania histopatologicznego.
Nie każda pacjentka z dodatnim HPV wymaga kolposkopii. Decyzja zależy od pełnego wyniku badań i indywidualnej sytuacji.
Więcej o wskazaniach do badania wyjaśniamy w eksperckim artykule Dodatni HPV HR lub nieprawidłowa cytologia – kiedy potrzebna jest kolposkopia?
Jak przygotować się do pobrania materiału?
Badanie najlepiej wykonać poza okresem intensywnego krwawienia miesiączkowego.
Przed pobraniem warto poinformować lekarza o:
- stosowanych lekach dopochwowych,
- aktualnych infekcjach intymnych,
- wcześniejszych nieprawidłowych wynikach cytologii,
- wcześniejszych dodatnich wynikach HPV,
- zabiegach wykonywanych na szyjce macicy,
- ciąży.
Jeżeli posiadasz wcześniejsze wyniki cytologii, HPV, kolposkopii albo badań histopatologicznych, warto zabrać je na wizytę.
Kto powinien zgłosić się na badanie?
Badania profilaktyczne przeznaczone są przede wszystkim dla kobiet, które nie mają żadnych dolegliwości.
Ich zadaniem jest wykrywanie zakażenia HPV oraz zmian szyjki macicy zanim pojawią się objawy.
Jeżeli natomiast występują:
- krwawienia po współżyciu,
- krwawienia między miesiączkami,
- krwawienie po menopauzie,
- nietypowe upławy,
- ból lub inne niepokojące dolegliwości,
nie należy czekać wyłącznie na termin rutynowego badania profilaktycznego. Takie objawy mogą wymagać konsultacji ginekologicznej i niezależnej diagnostyki.
Dlaczego regularne badania są tak ważne?
Zmiany przednowotworowe szyjki macicy bardzo często nie powodują żadnych charakterystycznych objawów.
Kobieta może czuć się całkowicie zdrowa, a proces chorobowy może rozwijać się bez zauważalnych dolegliwości.
Regularne badania pozwalają wykrywać zakażenie HPV i ewentualne zmiany na bardzo wczesnym etapie.
To właśnie dlatego profilaktyka raka szyjki macicy ma tak duże znaczenie.
HPV HR, cytologia i kolposkopia – czym się różnią?
Najprościej można przedstawić to w następujący sposób:
- HPV HR – sprawdza, czy obecny jest wirus wysokiego ryzyka,
- cytologia – ocenia wygląd komórek szyjki macicy,
- kolposkopia – pozwala dokładnie obejrzeć szyjkę macicy.
Każde z tych badań odpowiada na inne pytanie i może stanowić kolejny etap diagnostyki.
Gdzie wykonać badania?
W Centrum Zdrowia Kobiety ProFemmina wykonujemy badania związane z profilaktyką i diagnostyką szyjki macicy, w tym diagnostykę HPV, cytologię oraz kolposkopię.
W przypadku nieprawidłowego wyniku lekarz może omówić z pacjentką dalsze postępowanie oraz dobrać odpowiedni zakres diagnostyki.
Podsumowanie
Od sierpnia 2026 roku test HPV HR jest podstawowym badaniem w programie profilaktyki raka szyjki macicy NFZ.
Nie oznacza to jednak, że cytologia straciła znaczenie.
Obecny model wykorzystuje oba badania w sposób uzupełniający: najpierw sprawdzana jest obecność HPV wysokiego ryzyka, a przy wyniku dodatnim oceniane są również komórki szyjki macicy za pomocą cytologii LBC.
Jeżeli wyniki wskazują na możliwość występowania zmian, kolejnym etapem diagnostyki może być kolposkopia.
Najważniejsze pozostaje jedno: regularna profilaktyka oraz przestrzeganie zaleconych terminów kontroli.
FAQ
Czy od sierpnia 2026 nie wykonuje się już cytologii?
Cytologia nadal jest stosowana. Zmienił się przede wszystkim schemat programu profilaktycznego NFZ, w którym podstawowym badaniem stał się test HPV HR.
Czy pobranie materiału do testu HPV boli?
Pobranie przypomina standardowe pobranie cytologii i zwykle powoduje najwyżej niewielki dyskomfort.
Czy przy dodatnim HPV trzeba ponownie pobierać materiał do cytologii?
W nowym schemacie cytologia LBC może zostać wykonana z tej samej wcześniej pobranej próbki.
Czy dodatni HPV oznacza raka?
Nie. Oznacza wykrycie wirusa wysokiego ryzyka i konieczność odpowiedniego dalszego postępowania.
Czy każda kobieta z HPV potrzebuje kolposkopii?
Nie. O konieczności wykonania kolposkopii decyduje pełny wynik badań oraz indywidualna sytuacja pacjentki.
